Hetzelfde woord, een ander leven

Je hoort er je eigen verhaal in

Een woord is meer dan een betekenis. Je hoort er ook in wie het tegen je zei, en hoe. Wie het voor het eerst las in een blad of hoorde in een club, hoort een vriend. Wie het hoorde van een arts, een collega of een groep op straat, hoort iets anders.

Niemand heeft het dus mis. Ze hebben iets anders meegemaakt. De taalgids van de gemeente Amsterdam zegt het ook: verschillende mensen hebben verschillende voorkeuren, en travestiet wordt door sommigen als minder respectvol ervaren.

Wie het zegt, telt

Kies je een woord zelf, dan is het van jou. Plakt iemand anders het op je, dan niet. In tien experimenten (Galinsky en collega’s, 2013) voelden mensen zich krachtiger als ze een beledigend woord voor hun eigen groep gebruikten, en leek dat woord minder negatief. Dat gold alleen voor beledigende woorden, en mensen deden het eerder als hun groep zich sterk voelde. Een latere studie onder homomannen vond hetzelfde.

Daarom kan een vriendin “queer” zeggen op een manier die van een vreemde pijn doet.

Een woord kan iets over je beweren

Het hangt er ook van af wat het woord over jou zegt. Voor iemand die zich graag af en toe zo kleedt, klopt crossdresser of travestie gewoon. Een trans vrouw hoort erin dat ze verkleed zou zijn, terwijl ze een vrouw is.

Dat is niet overgevoelig. In onderzoek onder transgender mensen hangt vaker verkeerd aangesproken worden samen met meer stress, angst en somberheid (McLemore, 2018). Dat laat een verband zien, geen oorzaak, maar het legt wel uit waarom mensen er scherp op zijn.

Wat de tijd met woorden doet

Magnus Hirschfeld bedacht het woord Transvestit in 1910, als beschrijving. Daarna nam de geneeskunde het over als naam voor een stoornis. Het stond als diagnose in de ICD-10, en is pas in de ICD-11 verdwenen, die in 2022 ingang vond. Daar staat ook genderincongruentie niet meer bij de psychische stoornissen. Wie ouder is, kent het woord dus misschien uit de spreekkamer.

Intussen bedacht de gemeenschap zelf crossdresser, en werd transgender in de jaren negentig de paraplu. Transseksueel was lang de gewone term, en klinkt nu ouderwets. Het laat bovendien denken dat het over seks gaat, terwijl het over wie je bent gaat.

Taalkundigen kennen dit patroon. Steven Pinker noemt het de euphemism treadmill: een net nieuw woord raakt besmet met wat mensen van de groep vinden, en dan is er weer een nieuw woord nodig. Het kan ook andersom: queer was een scheldwoord en is voor velen nu een thuis. Een woord wordt dus niet vanzelf beter of slechter. Het gaat om wat mensen er intussen mee doen.

Elke generatie zijn eigen woorden

Non-binair is vooral een woord van jongere mensen: in Amerikaans onderzoek zijn de meeste non-binaire lhbtq-volwassenen tussen de 18 en 29. Iemand van zeventig kan het woord van veertig jaar geleden nog steeds warm bedoelen, en iemand van twintig hoort er een belediging in. Soms is dat oude woord ook het woord waarmee iemand ooit voor het eerst anderen vond.

Transgender Netwerk zegt het zo: taal verandert voortdurend, en hun adviezen zijn geen vaste regels maar houvast.

Wat wij ermee doen

Jouw woord is ons woord. Noem je jezelf travestiet, dan is dat hier prima, en we verbeteren je niet. We gebruiken dat woord alleen niet voor iemand die het zelf niet gebruikt.

Weten we het niet zeker, dan vragen we het. Zeggen we het een keer verkeerd, dan zeggen we sorry, verbeteren het en gaan verder. Je hoeft ons niets uit te leggen, en je hoeft ook geen woord te hebben.

Op deze site staat soms een woord dat niet iedereen fijn vindt, zoals travestie makeover. Dat staat er omdat mensen zo zoeken, en we willen dat ze ons vinden.

Wat we niet weten

We vonden geen cijfers over welke Nederlanders welk woord fijn vinden, en het onderzoek naar zelf gekozen woorden ging niet specifiek over deze woorden. Het stuk over generaties is deels onze eigen lezing. Zie je het anders, mail ons. We leren graag bij.

• Gemeente Amsterdam, Regenboog Taaltips
• Transgender Netwerk, Taal
• Galinsky et al. (2013), The Reappropriation of Stigmatizing Labels
• McLemore (2018), A minority stress perspective on misgendering
• WHO, Gender incongruence and transgender health in the ICD
• Wikipedia, Transvestism (history and sources)
• Williams Institute, Nonbinary LGBTQ adults

Kies een datum